خطبه
دنیا شناسى
خطبه شماره 28
1
خطبه 28 : دنيا شناسى
2
و من خطبة له (عليه السلام) و هو فصل من الخطبة التي أولها «الحمد للّه غير مقنوط من رحمته» و فيه أحد عشر تنبيها
(این خطبه را در یکى از روزهاى عید فطر ایراد فرمود)
3
أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ الدُّنْيَا أَدْبَرَتْ
پس از حمد و ستایش الهى، همانا دنیا روى گردانیده،
4
وَ آذَنَتْ بِوَدَاعٍ
و وداع خویش را اعلام داشته است،
5
وَ إِنَّ الْآخِرَةَ قَدْ أَقْبَلَتْ وَ أَشْرَفَتْ بِاطِّلَاعٍ
و آخرت به ما روى آورده، و پیشروان لشکرش نمایان شده.
6
أَلَا وَ إِنَّ الْيَوْمَ الْمِضْمَارَ
آگاه باشید امروز، روز تمرین و آمادگى،
7
وَ غَداً السِّبَاقَ
و فردا روز مسابقه است،
8
وَ السَّبَقَةُ الْجَنَّةُ
پاداش برندگان، بهشت،
9
وَ الْغَايَةُ النَّارُ
و کیفر عقب ماندگان آتش است.
10
أَ فَلَا تَائِبٌ مِنْ خَطِيئَتِهِ قَبْلَ مَنِيَّتِهِ
آیا کسى هست که پیش از مرگ، از اشتباهات خود، توبه کند
11
أَ لَا عَامِلٌ لِنَفْسِهِ قَبْلَ يَوْمِ بُؤْسِهِ
آیا کسى هست که قبل از فرا رسیدن روز دشوار قیامت، اعمال نیکى انجام دهد.
12
أَلَا وَ إِنَّكُمْ فِي أَيَّامِ أَمَلٍ مِنْ وَرَائِهِ أَجَلٌ
آگاه باشید هم اکنون در روزگار آرزوهایید، که مرگ را در پى دارد،
13
فَمَنْ عَمِلَ فِي أَيَّامِ أَمَلِهِ قَبْلَ حُضُورِ أَجَلِهِ
پس هر کس در ایّام آرزوها، پیش از فرا رسیدن مرگ، عمل نیکو انجام دهد،
14
فَقَدْ نَفَعَهُ عَمَلُهُ
بهرمند خواهد شد،
15
وَ لَمْ يَضْرُرْهُ أَجَلُهُ
و مرگ او را زیانى نمى رساند،
16
وَ مَنْ قَصَّرَ فِي أَيَّامِ أَمَلِهِ قَبْلَ حُضُورِ أَجَلِهِ
و آن کس که در روزهاى آرزوها، پیش از فرارسیدن مرگ کوتاهى کند،
17
فَقَدْ خَسِرَ عَمَلُهُ وَ ضَرَّهُ أَجَلُهُ
زیانکار و مرگ او زیانبار است،
18
أَلَا فَاعْمَلُوا فِي الرَّغْبَةِ كَمَا تَعْمَلُونَ فِي الرَّهْبَةِ
همانگونه که به هنگام ترس و ناراحتى براى خدا عمل مىکنید، در روزگار خوشى و کامیابى نیز عمل کنید
19
أَلَا وَ إِنِّي لَمْ أَرَ كَالْجَنَّةِ نَامَ طَالِبُهَا
آگاه باشید هرگز چیزى مانند بهشت ندیدم که خواستاران آن در خواب غفلت باشند،
20
وَ لَا كَالنَّارِ نَامَ هَارِبُهَا
و نه چیزى مانند آتش جهنّم، که فراریان آن چنین در خواب فرو رفته باشند
21
أَلَا وَ إِنَّهُ مَنْ لَا يَنْفَعُهُ الْحَقُّ يَضُرُّهُ الْبَاطِلُ
آگاه باشید آن کس را که حق منفعت نرساند، باطل به او زیان خواهد رساند،
22
وَ مَنْ لَا يَسْتَقِيمُ بِهِ الْهُدَى
و آن کس که هدایت راهنماى او نباشد،
23
يَجُرُّ بِهِ الضَّلَالُ إِلَى الرَّدَى
گمراهى او را به هلاکت خواهد افکند.
24
أَلَا وَ إِنَّكُمْ قَدْ أُمِرْتُمْ بِالظَّعْنِ
آگاه باشید به کوچ کردن فرمان یافتید
25
وَ دُلِلْتُمْ عَلَى الزَّادِ
و براى جمع آورى توشه آخرت راهنمایى شدید.
26
وَ إِنَّ أَخْوَفَ مَا أَخَافُ عَلَيْكُمُ اثْنَتَانِ اتِّبَاعُ الْهَوَى وَ طُولُ الْأَمَلِ
همانا، وحشتناک ترین چیزى که بر شما مى ترسم، هواپرستى، و آرزوهاى دراز است.
27
فَتَزَوَّدُوا فِي الدُّنْيَا مِنَ الدُّنْيَا مَا تَحْرُزُونَ بِهِ أَنْفُسَكُمْ غَداً
پس، از این دنیا توشه برگیرید تا فردا خود را با آن حفظ نمایید.
28
قال السيد الشريف رضي الله عنه و أقول إنه لو كان كلام يأخذ بالأعناق إلى الزهد في الدنيا
مى گویم: (اگر سخنى باشد که مردم را به سوى زهد بکشاند
29
و يضطر إلى عمل الآخرة
و به عمل آخرت وادار سازد
30
لكان هذا الكلام
همین سخن است،
31
و كفى به قاطعا لعلائق الآمال
که مى تواند علاقه انسان را از آرزوها قطع کند،
32
و قادحا زناد الاتعاظ و الازدجار
و نور بیدارى و تنفّر از اعمال زشت را در قلب ایجاد کند،
33
و من أعجبه قوله (عليه السلام)
و از شگفت آورترین جمله هاى مزبور این جمله است که فرمود:
34
ألا و إن اليوم المضمار و غدا السباق
«الا و انّ الیوم المضمار و غدّا السّباق
35
و السبقة الجنة و الغاية النار
و السبقة الجنة و الغایة النار».
36
فإن فيه مع فخامة اللفظ
«آگاه باشید امروز روز تمرین و آمادگى، و فردا روز مسابقه است و جایزه برندگان بهشت، و سرانجام عقب ماندگى، آتش خواهد بود». زیرا با اینکه در این کلام الفاظ بلند
37
و عظم قدر المعنى
و معانى گران قدر
38
و صادق التمثيل
و تمثیل صحیح،
39
و واقع التشبيه
و تشبیه واقعى مى باشد
40
سرا عجيبا
سرّى عجیب
41
و معنى لطيفا
و معنایى لطیف در آن نهفته شده است
42
و هو قوله (عليه السلام) و السبقة الجنة و الغاية النار
و آن جمله «و السبقة الجنة و الغایة النار» است،
43
فخالف بين اللفظين لاختلاف المعنيين
امام بین این دو لفظ «السبقة» و «الغایة» بخاطر اختلاف معنا جدائى افکنده است،
44
و لم يقل السبقة النار
نگفته «السّبقة النار»
45
كما قال السبقة الجنة
چنانکه «السّبقة الجنّة» گفته است،
46
لأن الاستباق إنما يكون إلى أمر محبوب و غرض مطلوب
زیرا سبقت جستن در مورد امرى دوست داشتنى است،
47
و هذه صفة الجنة و ليس هذا المعنى موجودا في النار
و این از صفات بهشت است و این معنا در آتش «که از آن بخدا پناه مى بریم» وجود ندارد،
48
نعوذ بالله منها فلم يجز أن يقول و السبقة النار
امام جائز ندانسته که بگوید: «السبقة النار»
49
بل قال و الغاية النار
بلکه فرموده است الغایة النّار
50
لأن الغاية قد ينتهي إليها من لا يسره الانتهاء إليها و من يسره ذلك فصلح أن يعبر بها عن الأمرين معا
زیرا مفهوم غایت (پایان) مفهوم وسیعى است که در موضوعات مسرّت بخش و غیر مسرّت بخش به کار مى رود
51
فهي في هذا الموضع كالمصير و المآل
و در حقیقت مرادف «مصیر» و «مآل» است که به معنى سرانجام مى آید
52
قال الله تعالى قُلْ تَمَتَّعُوا فَإِنَّ مَصِيرَكُمْ إِلَى النَّارِ
چنانکه خداوند مى فرماید: «به کافران بگو بهره بگیرید که سرانجام شما به سوى آتش است».
53
و لا يجوز في هذا الموضع أن يقال سبْقتكم بسكون الباء إلى النار
جایز نیست در اینجا گفته شود سبْقتکم إلى النار با سکون بر روی حرف باء
54
فتأمل ذلك
در این خطبه دقّت کنید
55
فباطنه عجيب
که باطنى شگفت آور
56
و غوره بعيد لطيف
و عمقى زیاد دارد
57
و كذلك أكثر كلامه (عليه السلام)
و چنین است دیگر سخنان امام علیه السّلام.
58
و في بعض النسخ و قد جاء في رواية أخرى و السُّبْقة الجنة بضم السين
و در بعضى نسخه هاى این خطبه چنین آمده است «و السّبقة الجنة» (به ضم سین)
59
و السبقة عندهم اسم لما يجعل للسابق
به جائزه اى گفته مى شود که به پیشتازان و برندگان مسابقه داده مى شود
60
إذا سبق من مال أو عرض
خواه وجه نقد باشد یا جنس دیگرى
61
و المعنيان متقاربان
و معنى هر دو کلمه به هم نزدیک است،
62
لأن ذلك لا يكون جزاء على فعل الأمر المذموم و إنما يكون جزاء على فعل الأمر المحمود
زیرا پاداش را برابر کار نیک مى پردازند نه بد)
63
خطبه 82: دنيا شناسى
64
و من كلام له (عليه السلام) في ذم صفة الدنيا
از سخنان آن حضرت است در وصف دنیا (برخى از شارحان گفتند این خطبه در شهر کوفه در شناساندن دنیا ایراد شد)
65
مَا أَصِفُ مِنْ دَارٍ أَوَّلُهَا عَنَاءٌ
چگونه خانه دنیا را توصیف کنم که ابتداى آن سختى و مشقّت،
66
وَ آخِرُهَا فَنَاءٌ
و پایان آن نابودى است
67
فِي حَلَالِهَا حِسَابٌ
در حلال دنیا حساب،
68
وَ فِي حَرَامِهَا عِقَابٌ
و در حرام آن عذاب است.
69
مَنِ اسْتَغْنَى فِيهَا فُتِنَ
کسى که ثروتمند گردد فریب مى خورد،
70
وَ مَنِ افْتَقَرَ فِيهَا حَزِنَ
و آن کس که نیازمند باشد اندوهناک است،
71
وَ مَنْ سَاعَاهَا فَاتَتْهُ
و تلاش کننده دنیا به آن نرسد،
72
وَ مَنْ قَعَدَ عَنْهَا وَاتَتْهُ
و به رها کننده آن، روى آورد.
73
وَ مَنْ أَبْصَرَ بِهَا بَصَّرَتْهُ
کسى که با چشم بصیرت به آن بنگرد او را آگاهى بخشد،
74
وَ مَنْ أَبْصَرَ إِلَيْهَا أَعْمَتْهُ
و آن کس که چشم به دنیا دوزد کور دلش مى کند.
75
قال الشريف أقول و إذا تأمل المتأمل قوله (عليه السلام) و من أبصر بها بصرته
مى گویم: (اگر صاحب اندیشه اى درست در کلام امام که فرمود: «من أبصر بها بصرته» اندیشه کند
76
وجد تحته من المعنى العجيب و الغرض البعيد
در آن معناى شگرف، و بینشى ژرف مى نگرد،
77
ما لا تبلغ غايته و لا يدرك غوره
که هرگز به پایان آن نتوان رسید، و ژرفاى کلام امام را نخواهد دید.
78
لا سيما إذا قرن إليه قوله و من أبصر إليها أعمته
بخصوص که جمله «و من أبصر الیها أعمته» را هماهنگ با جمله قبل، به خوبى ارزیابى کند
79
فإنه يجد الفرق بين أبصر بها و أبصر إليها
خواهد دید که تفاوت این دو کلام تا کجاست.
80
واضحا نيرا و عجيبا باهرا
تفاوتى روشن و شگفتى آور و آشکار