خطبه
خطبه اشباح
خطبه شماره 91
1
خطبه 91: خطبه اشباح
None
2
و من خطبة له (عليه السلام) تعرف بخطبة الأشباح و هي من جلائل خطبه (عليه السلام)
از خطبههاى آن حضرت است این خطبه معروف به خطبه اشباح است
3
روى مسعدة بن صدقة عن الصادق جعفر بن محمد (عليهماالسلام) أنه قال:
(مسعدة بن صدقه از امام صادق علیه السّلام نقل کرد،
4
خطب أمير المؤمنين بهذه الخطبة على منبر الكوفة و ذلك أن رجلا أتاه فقال له يا أمير المؤمنين صف لنا ربنا مثل ما نراه عيانا لنزداد له حبا و به معرفة
روزى در مسجد کوفه شخصى به امام على علیه السّلام گفت خدا را آنگونه توصیف کن که گویا با چشم سر او را دیده ایم،
5
فغضب و نادى الصلاة جامعة
امام به خطابه برخاست، مسجد پر از مردم شد،
6
فاجتمع الناس حتى غص المسجد بأهله فصعد المنبر و هو مغضب متغير اللون فحمد الله و أثنى عليه و صلى على النبي (صلى الله عليه وآله) ثم قال وصف اللّه تعالى
در حالى که خشمناک بود و رنگ صورت امام تغییر کرده بود فرمود)
7
الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَا يَفِرُهُ الْمَنْعُ وَ الْجُمُودُ
ستایش خدایى را سزاست که نبخشیدن بر مال او نیفزاید،
8
وَ لَا يُكْدِيهِ الْإِعْطَاءُ وَ الْجُودُ
و بخشش او را فقیر نسازد،
9
إِذْ كُلُّ مُعْطٍ مُنْتَقِصٌ سِوَاهُ
زیرا هر بخشنده اى جز او، اموالش کاهش یابد،
10
وَ كُلُّ مَانِعٍ مَذْمُومٌ مَا خَلَاهُ
و جز او هر کس از بخشش دست کشد مورد نکوهش قرار گیرد.
11
وَ هُوَ الْمَنَّانُ بِفَوَائِدِ النِّعَمِ
اوست بخشنده انواع نعمت ها
12
وَ عَوَائِدِ الْمَزِيدِ وَ الْقِسَمِ
و بهره هاى فزاینده و تقسیم کننده روزى پدیده ها،
13
عِيَالُهُ الْخَلَائِقُ
مخلوقات همه جیره خوار سفره اویند،
14
ضَمِنَ أَرْزَاقَهُمْ
که روزى همه را تضمین،
15
وَ قَدَّرَ أَقْوَاتَهُمْ
و اندازه اش را تعیین فرمود.
16
وَ نَهَجَ سَبِيلَ الرَّاغِبِينَ إِلَيْهِ وَ الطَّالِبِينَ مَا لَدَيْهِ
به مشتاقان خویش و خواستاران آنچه در نزد اوست راه روشن را نشان داد،
17
وَ لَيْسَ بِمَا سُئِلَ بِأَجْوَدَ مِنْهُ بِمَا لَمْ يُسْأَلْ
سخاوت او را در آنجا که از او بخواهند، با آنجا که از او درخواست نکنند، بیشتر نیست.
18
الْأَوَّلُ الَّذِي لَمْ يَكُنْ لَهُ قَبْلٌ فَيَكُونَ شَيْءٌ قَبْلَهُ
خدا اوّلى است که آغاز ندارد، تا پیش از او چیزى بوده باشد،
19
وَ الْآخِرُ الَّذِي لَيْسَ لهُ بَعْدٌ فَيَكُونَ شَيْءٌ بَعْدَهُ
و آخرى است که پایان ندارد تا چیزى پس از او وجود داشته باشد.
20
وَ الرَّادِعُ أَنَاسِيَّ الْأَبْصَارِ عَنْ أَنْ تَنَالَهُ أَوْ تُدْرِكَهُ
مردمک چشم ها را از مشاهده خود باز داشته است.
21
مَا اخْتَلَفَ عَلَيْهِ دَهْرٌ فَيَخْتَلِفَ مِنْهُ الْحَالُ
زمان بر او نمى گذرد تا دچار دگرگونى گردد،
22
وَ لَا كَانَ فِي مَكَانٍ فَيَجُوزَ عَلَيْهِ الِانْتِقَالُ
و در مکانى قرار ندارد تا پندار جابجایى نسبت به او روا باشد.
23
وَ لَوْ وَهَبَ مَا تَنَفَّسَتْ عَنْهُ مَعَادِنُ الْجِبَالِ
اگر آنچه از درون معادن کوه ها بیرون مى آید،
24
وَ ضَحِكَتْ عَنْهُ أَصْدَافُ الْبِحَارِ
و یا آنچه از لبان پر از خنده صدف هاى دریا خارج مى شود،
25
مِنْ فِلِزِّ اللُّجَيْنِ وَ الْعِقْيَانِ
از نقره هاى خالص، و طلاهاى ناب
26
وَ نُثَارَةِ الدُّرِّ
درهاى غلطان،
27
وَ حَصِيدِ الْمَرْجَانِ
و مرجان هاى دست چین، همه را ببخشد،
28
مَا أَثَّرَ ذَلِكَ فِي جُودِهِ
در سخاوت او کمتر اثرى نخواهد گذاشت،
29
وَ لَا أَنْفَدَ سَعَةَ مَا عِنْدَهُ
و گستردگى نعمت هایش را پایان نخواهد داد،
30
وَ لَكَانَ عِنْدَهُ مِنْ ذَخَائِرِ الْأَنْعَامِ مَا لَا تُنْفِدُهُ مَطَالِبُ الْأَنَامِ
در پیش او آنقدر از نعمت ها وجود دارد که هر چه انسان ها درخواست کنند تمامى نپذیرد،
31
لِأَنَّهُ الْجَوَادُ الَّذِي لَا يَغِيضُهُ سُؤَالُ السَّائِلِينَ
چون او بخشنده اى است که درخواست نیازمندان چشمه جود او را نمى خشکاند،
32
وَ لَا يُبْخِلُهُ إِلْحَاحُ الْمُلِحِّينَ
و اصرار و درخواست هاى پیاپى او را به بخل ورزیدن نمى کشاند.
33
صفاته تعالى في القرآن
بیان صفات خدا در قرآن
34
فَانْظُرْ أَيُّهَا السَّائِلُ
اى پرسش کننده، درست بنگر،
35
فَمَا دَلَّكَ الْقُرْآنُ عَلَيْهِ مِنْ صِفَتِهِ فَائْتَمَّ بِهِ
آنچه را که قرآن از صفات خدا بیان مى دارد، به آن اعتماد کن،
36
وَ اسْتَضِئْ بِنُورِ هِدَايَتِهِ
و از نور هدایتش بهره گیر،
37
وَ مَا كَلَّفَكَ الشَّيْطَانُ عِلْمَهُ مِمَّا لَيْسَ فِي الْكِتَابِ عَلَيْكَ فَرْضُهُ
و آنچه را که شیطان تو را به دانستن آن وامى دارد، و کتاب خدا آن را بر تو واجب نکرده،
38
وَ لَا فِي سُنَّةِ النَّبِيِّ (صلى الله عليه وآله) وَ أَئِمَّةِ الْهُدَى أَثَرُهُ
و در سنّت پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم و امامان هدایتگر علیه السّلام نیامده، رها کن
39
فَكِلْ عِلْمَهُ إِلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ
و علم آن را به خدا واگذار،
40
فَإِنَّ ذَلِكَ مُنْتَهَى حَقِّ اللَّهِ عَلَيْكَ
که این نهایت حقّ پروردگار بر تو است.
41
وَ اعْلَمْ أَنَّ الرَّاسِخِينَ فِي الْعِلْمِ
بدان، آنها که در علم دین استوارند،
42
هُمُ الَّذِينَ أَغْنَاهُمْ عَنِ اقْتِحَامِ السُّدَدِ الْمَضْرُوبَةِ دُونَ الْغُيُوبِ الْإِقْرَارُ بِجُمْلَةِ مَا جَهِلُوا تَفْسِيرَهُ مِنَ الْغَيْبِ الْمَحْجُوب
خدا آنها را از فرو رفتن در آنچه که بر آنها پوشیده است و تفسیر آن را نمى دانند، و از فرو رفتن در اسرار نهان بى نیاز ساخته است،
43
فَمَدَحَ اللَّهُ تَعَالَى اعْتِرَافَهُمْ بِالْعَجْزِ عَنْ تَنَاوُلِ مَا لَمْ يُحِيطُوا بِهِ عِلْماً
و آنان را از این رو که به عجز و ناتوانى خود در برابر غیب و آنچه که تفسیر آن را نمى دانند اعتراف مى کنند، ستایش فرمود،
44
وَ سَمَّى تَرْكَهُمُ التَّعَمُّقَ فِيمَا لَمْ يُكَلِّفْهُمُ الْبَحْثَ عَنْ كُنْهِهِ رُسُوخاً
و ترک ژرف نگرى آنان در آنچه که خدا بر آنان واجب نساخته را راسخ بودن در علم شناسانده است.
45
فَاقْتَصِرْ عَلَى ذَلِكَ
پس به همین مقدار بسنده کن
46
وَ لَا تُقَدِّرْ عَظَمَةَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ عَلَى قَدْرِ عَقْلِكَ
و خدا را با میزان عقل خود ارزیابى مکن،
47
فَتَكُونَ مِنَ الْهَالِكِينَ
تا از تباه شدگان نباشى.
48
هُوَ الْقَادِرُ الَّذِي
اوست خداى توانایى که
49
إِذَا ارْتَمَتِ الْأَوْهَامُ لِتُدْرِكَ مُنْقَطَعَ قُدْرَتِهِ
اگر وهم و خیال انسانها بخواهد براى درک اندازه قدرتش تلاش کند،
50
وَ حَاوَلَ الْفِكْرُ الْمُبَرَّأُ مِنْ خَطَرَاتِ الْوَسَاوِسِ
و افکار بلند و دور از وسوسه هاى دانشمندان،
51
أَنْ يَقَعَ عَلَيْهِ فِي عَمِيقَاتِ غُيُوبِ مَلَكُوتِهِ
بخواهد ژرفاى غیب ملکوتش را در نوردد،
52
وَ تَوَلَّهَتِ الْقُلُوبُ إِلَيْهِ
و قلب هاى سراسر عشق مشتاقان،
53
لِتَجْرِيَ فِي كَيْفِيَّةِ صِفَاتِهِ
براى درک کیفیّت صفات او کوشش نماید،
54
وَ غَمَضَتْ مَدَاخِلُ الْعُقُولِ فِي حَيْثُ لَا تَبْلُغُهُ الصِّفَاتُ لِتَنَاوُلِ عِلْمِ ذَاتِهِ رَدَعَهَا
و عقل ها با تلاش وصف ناپذیر از راه هاى بسیار ظریف و باریک بخواهند ذات او را درک کنند، دست قدرت بر سینه همه نواخته بازگرداند،
55
وَ هِيَ تَجُوبُ مَهَاوِيَ سُدَفِ الْغُيُوبِ
در حالى که در تاریکى هاى غیب براى رهایى خود به خداى سبحان پناه مى برند
56
مُتَخَلِّصَةً إِلَيْهِ سُبْحَانَهُ فَرَجَعَتْ إِذْ جُبِهَتْ مُعْتَرِفَةً بِأَنَّهُ لَا يُنَالُ بِجَوْرِ الِاعْتِسَافِ كُنْهُ مَعْرِفَتِهِ
و با نا امیدى و اعتراف به عجز از معرفت ذات خدا، باز مى گردند، که با فکر و عقل نارساى بشرى نمى توان او را درک کرد،
57
وَ لَا تَخْطُرُ بِبَالِ أُولِي الرَّوِيَّاتِ خَاطِرَةٌ مِنْ تَقْدِيرِ جَلَالِ عِزَّتِه
و اندازه جلال و عزّت او در قلب اندیشمندان راه نمى یابد.
58
الَّذِي ابْتَدَعَ الْخَلْقَ عَلَى غَيْرِ مِثَالٍ امْتَثَلَهُ
خدایى که پدیده ها را از هیچ آفرید، نمونه اى در آفرینش نداشت تا از آن استفاده کند،
59
وَ لَا مِقْدَارٍ احْتَذَى عَلَيْهِ مِنْ خَالِقٍ مَعْبُودٍ كَانَ قَبْلَهُ
و یا نقشه اى از آفریننده اى پیش از خود، که از آن در آفریدن موجودات بهره گیرد،
60
وَ أَرَانَا مِنْ مَلَكُوتِ قُدْرَتِهِ
و نمونه هاى فراوان از ملکوت قدرت خویش،
61
وَ عَجَائِبِ مَا نَطَقَتْ بِهِ آثَارُ حِكْمَتِهِ وَ اعْتِرَافِ الْحَاجَةِ مِنَ الْخَلْقِ إِلَى أَنْ يُقِيمَهَا بِمِسَاكِ قُوَّتِهِ
و شگفتى هاى آثار رحمت خود، که همه با زبان گویا به وجود پروردگار گواهى مى دهند را به ما نشان داده
62
مَا دَلَّنَا بِاضْطِرَارِ قِيَامِ الْحُجَّةِ لَهُ عَلَى مَعْرِفَتِهِ
که بى اختیار ما را به شناخت پروردگار مى خوانند.
63
فَظَهَرَتِ الْبَدَائِعُ الَّتِي أَحْدَثَتْهَا آثَارُ صَنْعَتِهِ وَ أَعْلَامُ حِكْمَتِهِ
در آنچه آفریده آثار صنعت و نشانه هاى حکمت او پدیدار است،
64
فَصَارَ كُلُّ مَا خَلَقَ حُجَّةً لَهُ وَ دَلِيلًا عَلَيْهِ
که هر یک از پدیده ها حجّت و برهانى بر وجود او مى باشند،
65
وَ إِنْ كَانَ خَلْقاً صَامِتاً
گرچه برخى مخلوقات، به ظاهر ساکت اند،
66
فَحُجَّتُهُ بِالتَّدْبِيرِ نَاطِقَةٌ
ولى بر تدبیر خداوندى گویا،
67
وَ دَلَالَتُهُ عَلَى الْمُبْدِعِ قَائِمَةٌ
و نشانه هاى روشنى بر قدرت و حکمت اویند
68
فَأَشْهَدُ أَنَّ مَنْ شَبَّهَكَ بِتَبَايُنِ أَعْضَاءِ خَلْقِكَ
خداوندا گواهى مى دهم، آن کس که تو را به اعضاى گوناگون پدیده ها
69
وَ تَلَاحُمِ حِقَاقِ مَفَاصِلِهِمُ الْمُحْتَجِبَةِ لِتَدْبِيرِ حِكْمَتِكَ
و مفاصل به هم پیوسته که به فرمان حکیمانه تو در لابلاى عضلات پدید آمده، تشبیه مى کند،
70
لَمْ يَعْقِدْ غَيْبَ ضَمِيرِهِ عَلَى مَعْرِفَتِكَ
هرگز در ژرفاى ضمیر خود تو را نشناخته،
71
وَ لَمْ يُبَاشِرْ قَلْبَهُ الْيَقِينُ بِأَنَّهُ لَا نِدَّ لَكَ
و قلب او با یقین انس نگرفته است، و نمى داند که هرگز براى تو همانندى نیست.
72
وَ كَأَنَّهُ لَمْ يَسْمَعْ تَبَرُّؤَ التَّابِعِينَ مِنَ الْمَتْبُوعِينَ
و گویا بیزارى پیروان گمراه از رهبران فاسد خود را نشنیده اند
73
إِذْ يَقُولُونَ تَاللَّهِ إِنْ كُنَّا لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ
که مى گویند: «به خدا سوگند ما در گمراهى آشکار بودیم.
74
إِذْ نُسَوِّيكُمْ بِرَبِّ الْعالَمِينَ
که شما را با خداى جهانیان مساوى پنداشتیم»
75
كَذَبَ الْعَادِلُونَ بِكَ
دروغ گفتند مشرکان که تو را با بت هاى خود همانند پنداشتند،
76
إِذْ شَبَّهُوكَ بِأَصْنَامِهِمْ وَ نَحَلُوكَ حِلْيَةَ الْمَخْلُوقِينَ بِأَوْهَامِهِمْ
و با وهم و خیال خود گفتند پیکرى چون بتهاى ما دارد،
77
وَ جَزَّءُوكَ تَجْزِئَةَ الْمُجَسَّمَاتِ بِخَوَاطِرِهِمْ
و با پندار نادرست تو را تجزیه کرده،
78
وَ قَدَّرُوكَ عَلَى الْخِلْقَةِ الْمُخْتَلِفَةِ الْقُوَى بِقَرَائِحِ عُقُولِهِمْ
و با اعضاى گوناگون مخلوقات تشبیه کردند.
79
وَ أَشْهَدُ أَنَّ مَنْ سَاوَاكَ بِشَيْءٍ مِنْ خَلْقِكَ فَقَدْ عَدَلَ بِكَ
خدایا گواهى مى دهم آنان که تو را با چیزى از آفریده هاى تو مساوى شمارند از تو روى بر تافته اند
80
وَ الْعَادِلُ بِكَ كَافِرٌ بِمَا تَنَزَّلَتْ بِهِ مُحْكَمَاتُ آيَاتِكَ
و آن که از تو روى گردان شود بر اساس آیات محکم قرآن،
81
وَ نَطَقَتْ عَنْهُ شَوَاهِدُ حُجَجِ بَيِّنَاتِكَ
و گواهى براهین روشن تو، کافر است.
82
وَ إِنَّكَ أَنْتَ اللَّهُ الَّذِي لَمْ تَتَنَاهَ فِي الْعُقُول
تو همان خداى نامحدودى هستى که در اندیشه ها نگنجى
83
فَتَكُونَ فِي مَهَبِّ فِكْرِهَا مُكَيَّفاً
تا چگونگى ذات تو را درک کنند،
84
وَ لَا فِي رَوِيَّاتِ خَوَاطِرِهَا فَتَكُونَ مَحْدُوداً مُصَرَّفاً
و در خیال و وهم نیایى تا تو را محدود و داراى حالات گوناگون پندارند.
85
و منها قَدَّرَ مَا خَلَقَ فَأَحْكَمَ تَقْدِيرَهُ
(واز این خطبه است) آنچه را آفرید با اندازه گیرى دقیقى استوار کرد،
86
وَ دَبَّرَهُ فَأَلْطَفَ تَدْبِيرَهُ
و با لطف و مهربانى نظمشان داد، و به خوبى تدبیر کرد.
87
وَ وَجَّهَهُ لِوِجْهَتِهِ
هر پدیده را براى همان جهت که آفریده شد به حرکت در آورد،
88
فَلَمْ يَتَعَدَّ حُدُودَ مَنْزِلَتِهِ
چنانکه نه از حد و مرز خویش تجاوز نماید
89
وَ لَمْ يَقْصُرْ دُونَ الِانْتِهَاءِ إِلَى غَايَتِهِ
و نه در رسیدن به مراحل رشد خود کوتاهى کند،
90
وَ لَمْ يَسْتَصْعِبْ إِذْ أُمِرَ بِالْمُضِيِّ عَلَى إِرَادَتِهِ
و این حرکت حساب شده را بدون دشوارى به سامان رساند تا بر اساس اراده او زندگى کند.
91
فَكَيْفَ وَ إِنَّمَا صَدَرَتِ الْأُمُورُ عَنْ مَشِيئَتِهِ
پس چگونه ممکن است سرپیچى کند در حالى که همه موجودات از اراده خدا سرچشمه مى گیرند،
92
الْمُنْشِئُ أَصْنَافَ الْأَشْيَاءِ بِلَا رَوِيَّةِ فِكْرٍ آلَ إِلَيْهَا
خدایى که پدید آورنده موجودات گوناگون است، بدون احتیاج به اندیشه و فکرى که به آن روى آورد،
93
وَ لَا قَرِيحَةِ غَرِيزَةٍ أَضْمَرَ عَلَيْهَا
یا غریزه اى که در درون پنهان داشته باشد،
94
وَ لَا تَجْرِبَةٍ أَفَادَهَا مِنْ حَوَادِثِ الدُّهُورِ
و بدون تجربه از حوادث گذشته،
95
وَ لَا شَرِيكٍ أَعَانَهُ عَلَى ابْتِدَاعِ عَجَائِبِ الْأُمُورِ
و بدون شریکى که در ایجاد امور شگفت انگیز یاریش کند، موجودات را آفرید،
96
فَتَمَّ خَلْقُهُ بِأَمْرِهِ
پس آفرینش کامل گشت
97
وَ أَذْعَنَ لِطَاعَتِهِ
و به عبادت و اطاعت او پرداختند،
98
وَ أَجَابَ إِلَى دَعْوَتِهِ
دعوت او را پذیرفتند
99
لَمْ يَعْتَرِضْ دُونَهُ رَيْثُ الْمُبْطِئِ
و در برابر فرمان الهى سستى و درنگ نکردند
100
وَ لَا أَنَاةُ الْمُتَلَكِّئِ
و در اجراى فرمان الهى توقف نپذیرفتند.
101
فَأَقَامَ مِنَ الْأَشْيَاءِ أَوَدَهَا
پس کجى هاى هر چیزى را راست،
102
وَ نَهَجَ حُدُودَهَا
و مرزهاى هر یک را روشن ساخت،
103
وَ لَاءَمَ بِقُدْرَتِهِ بَيْنَ مُتَضَادِّهَا
و با قدرت خداوندى بین اشیاء متضاد هماهنگى ایجاد کرد،
104
وَ وَصَلَ أَسْبَابَ قَرَائِنِهَا
و وسایل ارتباط آنان را فراهم ساخت،
105
وَ فَرَّقَهَا أَجْنَاساً مُخْتَلِفَاتٍ فِي الْحُدُودِ وَ الْأَقْدَارِ وَ الْغَرَائِزِ وَ الْهَيْئَاتِ بَدَايَا خَلَائِقَ أَحْكَمَ صُنْعَهَا
و موجودات را از نظر حدود، اندازه، و غرائز، و شکل ها، و قالب ها، و هیأتهاى گوناگون، تقسیم و استوار فرمود،
106
وَ فَطَرَهَا عَلَى مَا أَرَادَ وَ ابْتَدَعَهَا
و با حکمت و تدبیر خویش هر یکى را به سرشتى که خود خواست در آورد.
107
و منها في صفة السماء
و از این خطبه است در مورد اوصاف آسمان
108
وَ نَظَمَ بِلَا تَعْلِيقٍ رَهَوَاتِ فُرَجِهَا
فضاى باز و پستى و بلندى و فاصله هاى وسیع آسمان ها را بدون اینکه بر چیزى تکیه کند، نظام بخشید
109
وَ لَاحَمَ صُدُوعَ انْفِرَاجِهَا
و شکاف هاى آن را به هم آورد،
110
وَ وَشَّجَ بَيْنَهَا وَ بَيْنَ أَزْوَاجِهَا
و هر یک را با آنچه که تناسب داشت و جفت بود پیوند داد،
111
وَ ذَلَّلَ لِلْهَابِطِينَ بِأَمْرِهِ وَ الصَّاعِدِينَ بِأَعْمَالِ خَلْقِهِ حُزُونَةَ مِعْرَاجِهَا
و دشوارى فرود آمدن و برخاستن را بر فرشتگانى که فرمان او را به خلق رسانند یا اعمال بندگان را بالا برند آسان کرد.
112
وَ نَادَاهَا بَعْدَ إِذْ هِيَ دُخَانٌ
در حالى که آسمان را به صورت دود و بخار بود به آن فرمان داد،
113
فَالْتَحَمَتْ عُرَى أَشْرَاجِهَا
پس رابطه هاى آن را بر قرار ساخت،
114
وَ فَتَقَ بَعْدَ الِارْتِتَاقِ صَوَامِتَ أَبْوَابِهَا
سپس آنها را از هم جدا کرد و بین آنها فاصله انداخت،
115
وَ أَقَامَ رَصَداً مِنَ الشُّهُبِ الثَّوَاقِبِ عَلَى نِقَابِهَا
و بر هر راهى و شکافى از آسمان، نگهبانى از شهاب هاى روشن گماشت،
116
وَ أَمْسَكَهَا مِنْ أَنْ تُمُورَ فِي خَرْقِ الْهَوَاءِ بِأَيْدِهِ
و با دست قدرت آنها را از حرکت ناموزون در فضا نگهداشت،
117
وَ أَمَرَهَا أَنْ تَقِفَ مُسْتَسْلِمَةً لِأَمْرِهِ
و دستور فرمود تا برابر فرمانش تسلیم باشند.
118
وَ جَعَلَ شَمْسَهَا آيَةً مُبْصِرَةً لِنَهَارِهَا
و آفتاب را نشانه روشنى بخش روز،
119
وَ قَمَرَهَا آيَةً مَمْحُوَّةً مِنْ لَيْلِهَا
و ماه را، با نورى کم رنگ براى تاریکى شب ها قرار داد،
120
وَ أَجْرَاهُمَا فِي مَنَاقِلِ مَجْرَاهُمَا
و آن دو را در مسیر حرکت خویش به حرکت در آورد،
121
وَ قَدَّرَ سَيْرَهُمَا فِي مَدَارِجِ دَرَجِهِمَا
و حرکت آن دو را دقیق اندازه گیرى کرد تا در درجات تعیین شده حرکت کنند
122
لِيُمَيِّزَ بَيْنَ اللَّيْلِ وَ النَّهَارِ بِهِمَا
که بین شب و روز تفاوت باشد، و قابل تشخیص شود،
123
وَ لِيُعْلَمَ عَدَدُ السِّنِينَ وَ الْحِسَابُ بِمَقَادِيرِهِمَا
و با رفت و آمد آن ها شماره سالها، و اندازه گیرى زمان ممکن باشد.
124
ثُمَّ عَلَّقَ فِي جَوِّهَا فَلَكَهَا
پس در فضاى هر آسمان فلک آن را آفرید،
125
وَ نَاطَ بِهَا زِينَتَهَا مِنْ خَفِيَّاتِ دَرَارِيِّهَا وَ مَصَابِيحِ كَوَاكِبِهَا
و زینتى از گوهرهاى تابنده و ستارگان درخشنده بیاراست،
126
وَ رَمَى مُسْتَرِقِي السَّمْعِ بِثَوَاقِبِ شُهُبِهَا
و آنان را که خواستند اسرار آسمان ها را دزدانه دریابند، با شهاب هاى درخشنده سوزان تیر باران کرد،
127
وَ أَجْرَاهَا عَلَى أَذْلَالِ تَسْخِيرِهَا مِنْ ثَبَاتِ ثَابِتِهَا وَ مَسِيرِ سَائِرِهَا وَ هُبُوطِهَا وَ صُعُودِهَا وَ نُحُوسِهَا وَ سُعُودِهَا
و تمامى ستارگان از ثابت و استوار، و گردنده و بى قرار، فرود آینده و بالا رونده، و نگران کننده و شادى آفرین را، تسلیم اوامر خود فرمود.
128
و منها في صفة الملائكة
از این خطبه است در مورد اوصاف فرشتگان
129
ثُمَّ خَلَقَ سُبْحَانَهُ لِإِسْكَانِ سَمَاوَاتِهِ
سپس، خداوند سبحان براى سکونت بخشیدن در آسمان ها،
130
وَ عِمَارَةِ الصَّفِيحِ الْأَعْلَى مِنْ مَلَكُوتِهِ
و آباد ساختن بالاترین قسمت از ملکوت خویش،
131
خَلْقاً بَدِيعاً مِنْ مَلَائِكَتِهِ
فرشتگانى شگفت آفرید،
132
وَ مَلَأَ بِهِمْ فُرُوجَ فِجَاجِهَا
و تمام شکاف ها و راه هاى گشاده آسمان ها را با فرشتگان پر کرد،
133
وَ حَشَا بِهِمْ فُتُوقَ أَجْوَائِهَا
و فاصله جوّ آسمان را از آنها گستراند،
134
وَ بَيْنَ فَجَوَاتِ تِلْكَ الْفُرُوجِ زَجَلُ الْمُسَبِّحِينَ مِنْهُمْ فِي حَظَائِرِ الْقُدُسِ
که هم اکنون صداى تسبیح آنها فضاى آسمان ها را پر کرده: در بارگاه قدس،
135
وَ سُتُرَاتِ الْحُجُبِ
درون پرده هاى حجاب
136
وَ سُرَادِقَاتِ الْمَجْدِ وَ وَرَاءَ ذَلِكَ الرَّجِيجِ
و صحنه هاى مجد و عظمت پروردگار، طنین انداز است.
137
الَّذِي تَسْتَكُّ مِنْهُ الْأَسْمَاعُ
در ما وراى آنها زلزله هایى است که گوش ها را کر مى کند
138
سُبُحَاتُ نُورٍ تَرْدَعُ الْأَبْصَارَ عَنْ بُلُوغِهَا
و شعاع هاى خیره کننده نور، که چشم ها را از دیدن باز مى دارد،
139
فَتَقِفُ خَاسِئَةً عَلَى حُدُودِهَا.
و ناچار خیره بر جاى خویش مى ماند.
140
وَ أَنْشَأَهُمْ عَلَى صُوَرٍ مُخْتَلِفَاتٍ
خدا فرشتگان را در صورت هاى مختلف
141
وَ أَقْدَارٍ مُتَفَاوِتَاتٍ
و اندازه هاى گوناگون آفرید،
142
أُولِي أَجْنِحَةٍ
و بال و پرهایى براى آنها قرار داد،
143
تُسَبِّحُ جَلَالَ عِزَّتِهِ
آنها که همواره در تسبیح جلال و عزّت پروردگار به سر مى برند،
144
لَا يَنْتَحِلُونَ مَا ظَهَرَ فِي الْخَلْقِ مِنْ صُنْعِهِ
و چیزى از شگفتى هاى آفرینش پدیده ها را به خود نسبت نمى دهند
145
وَ لَا يَدَّعُونَ أَنَّهُمْ يَخْلُقُونَ شَيْئاً مَعَهُ مِمَّا انْفَرَدَ بِهِ
و در آنچه از آفرینش پدیده ها که خاص خداست، ادّعایى ندارند
146
بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ
«بلکه بندگانى بزرگوارند،
147
لا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ
که در سخن گفتن از او پیشى نمى گیرند و به فرمان الهى عمل مى کنند»
148
جَعَلَهُمُ اللَّهُ فِيمَا هُنَالِكَ أَهْلَ الْأَمَانَةِ عَلَى وَحْيِهِ
خدا فرشتگان را امین وحى خود قرار داد،
149
وَ حَمَّلَهُمْ إِلَى الْمُرْسَلِينَ وَدَائِعَ أَمْرِهِ وَ نَهْيِهِ
و براى رساندن پیمان امر و نهى خود به پیامبران، از آنها استفاده کرد، و روانه زمین کرده،
150
وَ عَصَمَهُمْ مِنْ رَيْبِ الشُّبُهَاتِ
آنها را از تردید شبهات مصونیّت بخشید،
151
فَمَا مِنْهُمْ زَائِغٌ عَنْ سَبِيلِ مَرْضَاتِهِ
که هیچ کدام از فرشتگان از راه رضاى حق منحرف نمى گردند.
152
وَ أَمَدَّهُمْ بِفَوَائِدِ الْمَعُونَةِ
آنها را از یارى خویش بهرمند ساخت،
153
وَ أَشْعَرَ قُلُوبَهُمْ تَوَاضُعَ إِخْبَاتِ السَّكِينَةِ
و دل هایشان را در پوششى از تواضع و فروتنى و خشوع و آرامش در آورد،
154
وَ فَتَحَ لَهُمْ أَبْوَاباً ذُلُلًا إِلَى تَمَاجِيدِهِ
درهاى آسمان را بر رویشان گشود تا خدا را به بزرگى بستایند،
155
وَ نَصَبَ لَهُمْ مَنَاراً وَاضِحَةً عَلَى أَعْلَامِ تَوْحِيدِهِ
و براى آنها نشانه هاى روشن قرار داد تا به توحید او بال گشایند.
156
لَمْ تُثْقِلْهُمْ مُؤْصِرَاتُ الْآثَامِ
سنگینى هاى گناهان هرگز آنها را در انجام وظیفه دل سرد نساخت،
157
وَ لَمْ تَرْتَحِلْهُمْ عُقَبُ اللَّيَالِي وَ الْأَيَّامِ
و گذشت شب و روز آنها را به سوى مرگ سوق نداد،
158
وَ لَمْ تَرْمِ الشُّكُوكُ بِنَوَازِعِهَا عَزِيمَةَ إِيمَانِهِمْ
تیرهاى شک و تردید خلل در ایمانشان ایجاد نکرد،
159
وَ لَمْ تَعْتَرِكِ الظُّنُونُ عَلَى مَعَاقِدِ يَقِينِهِمْ
و شک و گمان در پایگاه یقین آنها راه نیافت،
160
وَ لَا قَدَحَتْ قَادِحَةُ الْإِحَنِ فِيمَا بَيْنَهُمْ
و آتش کینه در دل هایشان شعله ور نگردید،
161
وَ لَا سَلَبَتْهُمُ الْحَيْرَةُ مَا لَاقَ مِنْ مَعْرِفَتِهِ بِضَمَائِرِهِمْ
حیرت و سرگردانى آنها را از ایمانى که دارند
162
وَ مَا سَكَنَ مِنْ عَظَمَتِهِ وَ هَيْبَةِ جَلَالَتِهِ فِي أَثْنَاءِ صُدُورِهِمْ
و آنچه از هیبت و جلال خداوندى که در دل نهادند جدا نساخت
163
وَ لَمْ تَطْمَعْ فِيهِمُ الْوَسَاوِسُ فَتَقْتَرِعَ بِرَيْنِهَا عَلَى فِكْرِهِمْ
و وسوسه ها در آنها راه نیافته، تا شک و تردید بر آنها تسلط یابد.
164
وَ مِنْهُمْ مَنْ هُوَ فِي خَلْقِ الْغَمَامِ الدُّلَّحِ
گروهى از فرشتگان در آفرینش ابرهاى پر آب،
165
وَ فِي عِظَمِ الْجِبَالِ الشُّمَّخِ
و در آفرینش کوه هاى عظیم و سر بلند،
166
وَ فِي قَتْرَةِ الظَّلَامِ الْأَيْهَمِ
و خلقت ظلمت و تاریکى ها نقش دارند،
167
وَ مِنْهُمْ مَنْ قَدْ خَرَقَتْ أَقْدَامُهُمْ تُخُومَ الْأَرْضِ السُّفْلَى
و گروهى دیگر، قدم هایشان تا ژرفاى زمین پایین رفته،
168
فَهِيَ كَرَايَاتٍ بِيضٍ
و چونان پرچمهاى سفیدى
169
قَدْ نَفَذَتْ فِي مَخَارِقِ الْهَوَاءِ
دل فضا را شکافته اند،
170
وَ تَحْتَهَا رِيحٌ هَفَّافَةٌ تَحْبِسُهَا عَلَى حَيْثُ انْتَهَتْ مِنَ الْحُدُودِ الْمُتَنَاهِيَةِ
و در زیر آن بادهایى است که به نرمى حرکت کرده و در مرزهاى مشخّصى نگاهش مى دارد.
171
قَدِ اسْتَفْرَغَتْهُمْ أَشْغَالُ عِبَادَتِهِ
اشتغال به عبادت پروردگار، فرشتگان را از دیگر کارها باز داشته،
172
وَ وَصَلَتْ حَقَائِقُ الْإِيمَانِ بَيْنَهُمْ وَ بَيْنَ مَعْرِفَتِهِ
و حقیقت ایمان میان آنها و معرفت حق، پیوند لازم ایجاد کرد،
173
وَ قَطَعَهُمُ الْإِيقَانُ بِهِ إِلَى الْوَلَهِ إِلَيْهِ وَ لَمْ تُجَاوِزْ رَغَبَاتُهُمْ مَا عِنْدَهُ إِلَى مَا عِنْدَ غَيْرِهِ
نعمت یقین آنها را شیداى حق گردانید که به غیر خدا هیچ علاقه اى ندارند.
174
قَدْ ذَاقُوا حَلَاوَةَ مَعْرِفَتِهِ
شیرینى معرفت خدا را چشیده
175
وَ شَرِبُوا بِالْكَأْسِ الرَّوِيَّةِ مِنْ مَحَبَّتِهِ
و از جام محبّت پروردگار سیراب شدند،
176
وَ تَمَكَّنَتْ مِنْ سُوَيْدَاءِ قُلُوبِهِمْ وَشِيجَةُ خِيفَتِهِ
ترس و خوف الهى در ژرفاى جان فرشتگان راه یافته،
177
فَحَنَوْا بِطُولِ الطَّاعَةِ اعْتِدَالَ ظُهُورِهِمْ
و از فراوانى عبادت قامتشان خمیده
178
وَ لَمْ يُنْفِدْ طُولُ الرَّغْبَةِ إِلَيْهِ مَادَّةَ تَضَرُّعِهِمْ
و شوق و رغبت فراوان، از زارى و گریه شان نکاسته است.
179
وَ لَا أَطْلَقَ عَنْهُمْ عَظِيمُ الزُّلْفَةِ رِبَقَ خُشُوعِهِمْ
مقام والاى فرشتگان، از خشوع و فروتنى آنان کم نکرد،
180
وَ لَمْ يَتَوَلَّهُمُ الْإِعْجَابُ فَيَسْتَكْثِرُوا مَا سَلَفَ مِنْهُمْ وَ لَا تَرَكَتْ لَهُمُ اسْتِكَانَةُ الْإِجْلَالِ نَصِيباً فِي تَعْظِيمِ حَسَنَاتِهِمْ
و غرور و خود بینى دامنگیرشان نگردید، تا اعمال نیکوى گذشته را شماره کنند، و سهمى از بزرگى و بزرگوارى براى خود تصوّر نمایند.
181
وَ لَمْ تَجْرِ الْفَتَرَاتُ فِيهِمْ عَلَى طُولِ دُءُوبِهِمْ
گذشت زمان آنان را از انجام وظائف پیاپى نرنجانده
182
وَ لَمْ تَغِضْ رَغَبَاتُهُمْ فَيُخَالِفُوا عَنْ رَجَاءِ رَبِّهِمْ
و از شوق و رغبتشان نکاسته تا از پروردگار خویش نا امید گردند.
183
وَ لَمْ تَجِفَّ لِطُولِ الْمُنَاجَاةِ أَسَلَاتُ أَلْسِنَتِهِمْ
از مناجات هاى طولانى، خسته نشده،
184
وَ لَا مَلَكَتْهُمُ الْأَشْغَالُ فَتَنْقَطِعَ بِهَمْسِ الْجُؤَارِ إِلَيْهِ أَصْوَاتُهُمْ
و اشتغال به غیر خدا آنها را تحت تسلط خود در نیاورده است، و از فریاد استغاثه و زارى آنها فروکش نکرده
185
وَ لَمْ تَخْتَلِفْ فِي مَقَاوِمِ الطَّاعَةِ مَنَاكِبُهُمْ
و در مقام عبادت و نیایش دوش به دوش هم همواره ایستاده اند،
186
وَ لَمْ يَثْنُوا إِلَى رَاحَةِ التَّقْصِيرِ فِي أَمْرِهِ رِقَابَهُمْ.
راحت طلبى آنها را به کوتاهى در انجام دستوراتش وادار نساخته،
187
وَ لَا تَعْدُو عَلَى عَزِيمَةِ جِدِّهِمْ بَلَادَةُ الْغَفَلَاتِ
و کودنى و غفلت و فراموشى بر تلاش و کوشش و عزم راسخ فرشتگان راه نمى یابد،
188
وَ لَا تَنْتَضِلُ فِي هِمَمِهِمْ خَدَائِعُ الشَّهَوَاتِ
و فریب هاى شهوت، همّت هاى بلندشان را تیرباران نمى کند.
189
قَدِ اتَّخَذُوا ذَا الْعَرْشِ ذَخِيرَةً لِيَوْمِ فَاقَتِهِمْ
فرشتگان، ایمان به خداى صاحب عرش را ذخیره روز بى نوایى خود قرار داده
190
وَ يَمَّمُوهُ عِنْدَ انْقِطَاعِ الْخَلْقِ إِلَى الْمَخْلُوقِينَ بِرَغْبَتِهِمْ
و آن هنگام که خلق به غیر خدا روى مى آورد آنها تنها متوجّه پروردگار خویشند، هیچ گاه عبادت خدا را پایان نمى دهند،
191
وَ لَا يَرْجِعُ بِهِمُ الِاسْتِهْتَارُ بِلُزُومِ طَاعَتِهِ
و شوق و علاقه خود را از انجام اوامر الهى و اطاعت پروردگار سست نمى کنند،
192
إِلَّا إِلَى مَوَادَّ مِنْ قُلُوبِهِمْ غَيْرِ مُنْقَطِعَةٍ مِنْ رَجَائِهِ وَ مَخَافَتِهِ
آنچه آنان را شیفته اطاعت خدا کرده بذر محبّت است که در دل مى پرورانند، و هیچ گاه دل از بیم و امید او بر نمى دارند.
193
لَمْ تَنْقَطِعْ أَسْبَابُ الشَّفَقَةِ مِنْهُمْ فَيَنُوا فِي جِدِّهِمْ
عوامل ترس آنها را از مسؤولیت باز نمى دارد تا در انجام وظیفه سستى ورزند،
194
وَ لَمْ تَأْسِرْهُمُ الْأَطْمَاعُ فَيُؤْثِرُوا وَشِيكَ السَّعْيِ عَلَى اجْتِهَادِهِمْ
طمع ها به آنان شبیخون نزده تا تلاش دنیا را بر کار آخرت مقدّم دارند،
195
لَمْ يَسْتَعْظِمُوا مَا مَضَى مِنْ أَعْمَالِهِمْ
اعمال گذشته خود را بزرگ نمى شمارند،
196
وَ لَوِ اسْتَعْظَمُوا ذَلِكَ لَنَسَخَ الرَّجَاءُ مِنْهُمْ شَفَقَاتِ وَجَلِهِمْ
و اگر بزرگ بشمارند امیدوارند، و امید فراوان نمى گذارد تا از پروردگار ترسى در دل داشته باشند.
197
وَ لَمْ يَخْتَلِفُوا فِي رَبِّهِمْ بِاسْتِحْوَاذِ الشَّيْطَانِ عَلَيْهِمْ
فرشتگان در باره پروردگار خویش به جهت وسوسه هاى شیطانى اختلاف نکرده اند،
198
وَ لَمْ يُفَرِّقْهُمْ سُوءُ التَّقَاطُعِ
و برخوردهاى بد با هم نداشته و راه جدایى نگیرند.
199
وَ لَا تَوَلَّاهُمْ غِلُّ التَّحَاسُدِ
کینه ها و حسادت ها در دلشان راه نداشته
200
وَ لَا تَشَعَّبَتْهُمْ مَصَارِفُ الرِّيَبِ
و عوامل شک و تردید و خواهش هاى نفسانى، آنها را از هم جدا نساخته،
201
وَ لَا اقْتَسَمَتْهُمْ أَخْيَافُ الْهِمَمِ
و افکار گوناگون آنان را به تفرقه نکشانده است.
202
فَهُمْ أُسَرَاءُ إِيمَانٍ
فرشتگان بندگان ایمانند،
203
لَمْ يَفُكَّهُمْ مِنْ رِبْقَتِهِ زَيْغٌ وَ لَا عُدُولٌ وَ لَا وَنًى وَ لَا فُتُورٌ
و طوق بندگى به گردن افکنده و هیچ گاه با شک و تردید و سستى، آن را بر زمین نمى گذارند.
204
وَ لَيْسَ فِي أَطْبَاقِ السَّمَاءِ مَوْضِعُ إِهَابٍ إِلَّا وَ عَلَيْهِ مَلَكٌ سَاجِدٌ
در تمام آسمان ها جاى پوستینى خالى نمى توان یافت مگر آن که فرشته اى به سجده افتاده،
205
أَوْ سَاعٍ حَافِدٌ
یا در کار و تلاش است.
206
يَزْدَادُونَ عَلَى طُولِ الطَّاعَةِ بِرَبِّهِمْ عِلْماً
اطاعت فراوان آنها بر یقین و معرفتشان نسبت به پروردگار مى افزاید،
207
وَ تَزْدَادُ عِزَّةُ رَبِّهِمْ فِي قُلُوبِهِمْ عِظَماً
و عزّت خداوند عظمت او را در قلبشان بیشتر مى نماید.
208
و منها في صفة الأرض و دحوها على الماء
در مورد زمین
209
كَبَسَ الْأَرْضَ عَلَى مَوْرِ أَمْوَاجٍ مُسْتَفْحِلَةٍ وَ لُجَجِ بِحَارٍ زَاخِرَةٍ
زمین را به موج هاى پر خروش، و دریاهاى موّاج فرو پوشاند،
210
تَلْتَطِمُ أَوَاذِيُّ أَمْوَاجِهَا وَ تَصْطَفِقُ مُتَقَاذِفَاتُ أَثْبَاجِهَا
موج هایى که بالاى آن ها به هم مى خورد و در تلاطمى سخت، هر یک دیگرى را واپس مى زد،
211
وَ تَرْغُو زَبَداً كَالْفُحُولِ عِنْدَ هِيَاجِهَا
چونان شتران نر مست، فریاد کنان و کف بر لب، به هر سوى روان بودند.
212
فَخَضَعَ جِمَاحُ الْمَاءِ الْمُتَلَاطِمِ لِثِقَلِ حَمْلِهَا
پس، قسمت هاى سرکش آب از سنگینى زمین فرو نشست
213
وَ سَكَنَ هَيْجُ ارْتِمَائِهِ إِذْ وَطِئَتْهُ بِكَلْكَلِهَا وَ ذَلَّ مُسْتَخْذِياً
و هیجان آنها بر اثر تماس با سینه زمین آرام گرفت.
214
إِذْ تَمَعَّكَتْ عَلَيْهِ بِكَوَاهِلِهَا فَأَصْبَحَ بَعْدَ اصْطِخَابِ أَمْوَاجِهِ سَاجِياً مَقْهُوراً وَ فِي حَكَمَةِ الذُّلِّ مُنْقَاداً أَسِيراً
زیرا زمین با پشت بر آن مى غلطید و آن همه سر و صداى امواج ساکن و آرام شده، چون اسب افسار شده رام گردید.
215
وَ سَكَنَتِ الْأَرْضُ مَدْحُوَّةً فِي لُجَّةِ تَيَّارِهِ
خشکى هاى زمین در دل امواج، گسترد،
216
وَ رَدَّتْ مِنْ نَخْوَةِ بَأْوِهِ وَ اعْتِلَائِهِ وَ شُمُوخِ أَنْفِهِ وَ سُمُوِّ غُلَوَائِهِ
و آب را از کبر و غرور و سرکشى و خروش باز داشت،
217
وَ كَعَمَتْهُ عَلَى كِظَّةِ جَرْيَتِهِ
و از شدّت حرکتش کاسته شد،
218
فَهَمَدَ بَعْدَ نَزَقَاتِهِ
و بعد از آن همه حرکت هاى تند ساکت شد،
219
وَ لَبَدَ بَعْدَ زَيَفَانِ وَثَبَاتِهِ
و پس از آن همه خروش و سرکشى متکبّرانه به جاى خویش ایستاد.
220
فَلَمَّا سَكَنَ هَيْجُ الْمَاءِ مِنْ تَحْتِ أَكْنَافِهَا
پس هنگامى که هیجان آب در اطراف زمین فرو نشست،
221
وَ حَمْلِ شَوَاهِقِ الْجِبَالِ الشُّمَّخِ الْبُذَّخِ عَلَى أَكْتَافِهَا
و کوه هاى سخت و مرتفع را بر دوش خود حمل کرد،
222
فَجَّرَ يَنَابِيعَ الْعُيُونِ مِنْ عَرَانِينِ أُنُوفِهَا
چشمه هاى آب از فراز کوه ها بیرون آورد
223
وَ فَرَّقَهَا فِي سُهُوبِ بِيدِهَا وَ أَخَادِيدِهَا
و آب ها را در شکاف بیابان ها و زمین هاى هموار روان کرد،
224
وَ عَدَّلَ حَرَكَاتِهَا بِالرَّاسِيَاتِ مِنْ جَلَامِيدِهَا وَ ذَوَاتِ الشَّنَاخِيبِ الشُّمِّ مِنْ صَيَاخِيدِهَا
و حرکت زمین را با صخره هاى عظیم و قلّه کوه هاى بلند نظم داد،
225
فَسَكَنَتْ مِنَ الْمَيَدَانِ لِرُسُوبِ الْجِبَالِ فِي قِطَعِ أَدِيمِهَا وَ تَغَلْغُلِهَا مُتَسَرِّبَةً فِي جَوْبَاتِ خَيَاشِيمِهَا وَ رُكُوبِهَا أَعْنَاقَ سُهُولِ الْأَرَضِينَ وَ جَرَاثِيمِهَا
و زمین به جهت نفوذ کوه ها در سطح آن، فرو رفتن ریشه کوه ها در شکاف هاى آن و سوار شدن بر پشت دشت ها و صحراها، از لرزش و اضطراب باز ایستاد.
226
وَ فَسَحَ بَيْنَ الْجَوِّ وَ بَيْنَهَا
و بین زمین و جو فاصله افکند،
227
وَ أَعَدَّ الْهَوَاءَ مُتَنَسَّماً لِسَاكِنِهَا
و وزش بادها را براى ساکنان آن آماده ساخت،
228
وَ أَخْرَجَ إِلَيْهَا أَهْلَهَا عَلَى تَمَامِ مَرَافِقِهَا
تمام نیازمندیها و وسائل زندگى را براى اهل زمین استخراج و مهیّا فرمود،
229
ثُمَّ لَمْ يَدَعْ جُرُزَ الْأَرْضِ الَّتِي تَقْصُرُ مِيَاهُ الْعُيُونِ عَنْ رَوَابِيهَا وَ لَا تَجِدُ جَدَاوِلُ الْأَنْهَارِ ذَرِيعَةً إِلَى بُلُوغِهَا
آنگاه هیچ بلندى از بلندى هاى زمین را که آب چشمه ها و نهرها به آن راه ندارد وانگذاشت،
230
حَتَّى أَنْشَأَ لَهَا نَاشِئَةَ سَحَابٍ تُحْيِي مَوَاتَهَا
بلکه ابرهایى را آفرید تا قسمت هاى مرده آن احیا شود،
231
وَ تَسْتَخْرِجُ نَبَاتَهَا
و گیاهان رنگارنگ برویند.
232
أَلَّفَ غَمَامَهَا بَعْدَ افْتِرَاقِ لُمَعِهِ وَ تَبَايُنِ قَزَعِهِ
قطعات بزرگ و پراکنده ابرها را به هم پیوست
233
حَتَّى إِذَا تَمَخَّضَتْ لُجَّةُ الْمُزْنِ فِيهِ وَ الْتَمَعَ بَرْقُهُ فِي كُفَفِهِ وَ لَمْ يَنَمْ وَمِيضُهُ فِي كَنَهْوَرِ رَبَابِهِ وَ مُتَرَاكِمِ سَحَابِهِ
تا سخت به حرکت در آمدند، و با به هم خوردن ابرها، برق ها درخشیدن گرفت، و از درخشندگى ابرهاى سفید کوه پیکر، و متراکم چیزى کاسته نشد.
234
أَرْسَلَهُ سَحّاً مُتَدَارِكاً
ابرها را پى در پى فرستاد
235
قَدْ أَسَفَّ هَيْدَبُهُ
تا زمین را احاطه کردند،
236
تَمْرِيهِ الْجَنُوبُ دِرَرَ أَهَاضِيبِهِ
و بادها شیر باران را از ابرها دوشیدند،
237
وَ دُفَعَ شَآبِيبِهِ.
و به شدّت به زمین فرو ریختند،
238
فَلَمَّا أَلْقَتِ السَّحَابُ بَرْكَ بِوَانَيْهَا
ابرها پایین آمده سینه بر زمین ساییدند،
239
وَ بَعَاعَ مَا اسْتَقَلَّتْ بِهِ مِنَ الْعِبْءِ الْمَحْمُولِ عَلَيْهَا
و آنچه بر پشت داشتند فرو ریختند
240
أَخْرَجَ بِهِ مِنْ هَوَامِدِ الْأَرْضِ النَّبَاتَ
که در بخش هاى بى گیاه زمین انواع گیاهان روییدن گرفت،
241
وَ مِنْ زُعْرِ الْجِبَالِ الْأَعْشَابَ
و در دامن کوه ها، سبزه ها پدید آمد.
242
فَهِيَ تَبْهَجُ بِزِينَةِ رِيَاضِهَا
پس زمین به وسیله باغ هاى زیبا، همگان را به سرور و شادى دعوت کرده،
243
وَ تَزْدَهِي بِمَا أُلْبِسَتْهُ مِنْ رَيْطِ أَزَاهِيرِهَا
با لباس نازک گل برگ ها که بر خود پوشید، هر بیننده اى را به شگفتى واداشت.
244
وَ حِلْيَةِ مَا سُمِطَتْ بِهِ مِنْ نَاضِرِ أَنْوَارِهَا
و با زینت و زیورى که از گلو بند گل هاى گوناگون، فخر کنان خود را آراست، هر بیننده اى را به وجد آورد،
245
وَ جَعَلَ ذَلِكَ بَلَاغاً لِلْأَنَامِ
که فرآورده هاى نباتى را، توشه و غذاى انسان،
246
وَ رِزْقاً لِلْأَنْعَامِ
و روزى حیوانات قرار داد.
247
وَ خَرَقَ الْفِجَاجَ فِي آفَاقِهَا
در گوشه و کنار آن درّه هاى عمیق آفرید،
248
وَ أَقَامَ الْمَنَارَ لِلسَّالِكِينَ عَلَى جَوَادِّ طُرُقِهَا
و راه ها و نشانه ها براى آنان که بخواهند از جادّه هاى وسیع آن عبور کنند، تعیین کرد.
249
فَلَمَّا مَهَدَ أَرْضَهُ
هنگامى که خدا زمین را آماده زندگى انسان ساخت
250
وَ أَنْفَذَ أَمْرَهُ
و فرمان خود را صادر فرمود،
251
اخْتَارَ آدَمَ (عليه السلام) خِيرَةً مِنْ خَلْقِهِ
آدم علیه السّلام را از میان مخلوقاتش برگزید،
252
وَ جَعَلَهُ أَوَّلَ جِبِلَّتِهِ
و او را نخستین و برترین مخلوق خود در زمین قرار داد.
253
وَ أَسْكَنَهُ جَنَّتَهُ
ابتدا آدم را در بهشت جاى داده
254
وَ أَرْغَدَ فِيهَا أُكُلَهُ
و خوراکى هاى گوارا به او بخشید
255
وَ أَوْعَزَ إِلَيْهِ فِيمَا نَهَاهُ عَنْهُ
و از آنچه که او را منع کرد پرهیز داد
256
وَ أَعْلَمَهُ أَنَّ فِي الْإِقْدَامِ عَلَيْهِ التَّعَرُّضَ لِمَعْصِيَتِهِ
و آگاهش ساخت که اقدام بر آن، نافرمانى بوده
257
وَ الْمُخَاطَرَةَ بِمَنْزِلَتِهِ
و مقام و ارزش او را به خطر خواهد افکند.
258
فَأَقْدَمَ عَلَى مَا نَهَاهُ عَنْهُ
امّا آدم علیه السّلام به آنچه نهى شد، اقدام کرد
259
مُوَافَاةً لِسَابِقِ عِلْمِهِ
و علم خداوند در باره او تحقّق یافت،
260
فَأَهْبَطَهُ بَعْدَ التَّوْبَةِ لِيَعْمُرَ أَرْضَهُ بِنَسْلِهِ
تا آن که پس از توبه، او را از بهشت به سوى زمین فرستاد، تا با نسل خود زمین را آباد کند،
261
وَ لِيُقِيمَ الْحُجَّةَ بِهِ عَلَى عِبَادِهِ
و بدین وسیله حجت را بر بندگان تمام کرد،
262
وَ لَمْ يُخْلِهِمْ بَعْدَ أَنْ قَبَضَهُ مِمَّا يُؤَكِّدُ عَلَيْهِمْ حُجَّةَ رُبُوبِيَّتِهِ
و پس از وفات آدم علیه السّلام زمین را از حجّت خالى نگذاشت
263
وَ يَصِلُ بَيْنَهُمْ وَ بَيْنَ مَعْرِفَتِهِ
و میان فرزندان آدم علیه السّلام و خود، پیوند شناسایى برقرار فرمود،
264
بَلْ تَعَاهَدَهُمْ بِالْحُجَجِ عَلَى أَلْسُنِ الْخِيَرَةِ مِنْ أَنْبِيَائِهِ وَ مُتَحَمِّلِي وَدَائِعِ رِسَالَاتِهِ قَرْناً فَقَرْناً
و قرن به قرن، حجّت ها و دلیل ها را بر زبان پیامبران برگزیده آسمانى و حاملان رسالت خویش جارى ساخت،
265
حَتَّى تَمَّتْ بِنَبِيِّنَا مُحَمَّدٍ (صلى الله عليه وسلم) حُجَّتُهُ
تا اینکه سلسله انبیاء با پیامبر اسلام، حضرت محمد صلّى اللّه علیه و آله و سلّم به اتمام رسید
266
وَ بَلَغَ الْمَقْطَعَ عُذْرُهُ وَ نُذُرُهُ
و بیان احکام و انذار و بشارت الهى به سر منزل نهایى راه یافت.
267
وَ قَدَّرَ الْأَرْزَاقَ فَكَثَّرَهَا وَ قَلَّلَهَا
روزى انسان ها را اندازه گیرى و مقدّر فرمود، گاهى کم و زمانى زیاد،
268
وَ قَسَّمَهَا عَلَى الضِّيقِ وَ السَّعَةِ فَعَدَلَ فِيهَا
و به تنگى و وسعت به گونه اى عادلانه تقسیم کرد
269
لِيَبْتَلِيَ مَنْ أَرَادَ بِمَيْسُورِهَا وَ مَعْسُورِهَا
تا هر کس را که بخواهد با تنگى روزى یا وسعت آن بیازماید،
270
وَ لِيَخْتَبِرَ بِذَلِكَ الشُّكْرَ وَ الصَّبْرَ مِنْ غَنِيِّهَا وَ فَقِيرِهَا
و با شکر و صبر، غنى و فقیر را مورد آزمایش قرار دهد.
271
ثُمَّ قَرَنَ بِسَعَتِهَا عَقَابِيلَ فَاقَتِهَا
پس روزى گسترده را با فقر و بیچارگى در آمیخت،
272
وَ بِسَلَامَتِهَا طَوَارِقَ آفَاتِهَا
و تندرستى را با حوادث دردناک پیوند داد،
273
وَ بِفُرَجِ أَفْرَاحِهَا غُصَصَ أَتْرَاحِهَا
دوران شادى و سرور را با غصّه و اندوه نزدیک ساخت،
274
وَ خَلَقَ الْآجَالَ فَأَطَالَهَا وَ قَصَّرَهَا
اجل و سر آمد زندگى را مشخّص کرد، آن را گاهى طولانى و زمانى کوتاه قرار داد،
275
وَ قَدَّمَهَا وَ أَخَّرَهَا
مقدّم یا مؤخّر داشت،
276
وَ وَصَلَ بِالْمَوْتِ أَسْبَابَهَا
و براى مرگ، اسباب و وسائلى فراهم ساخت،
277
وَ جَعَلَهُ خَالِجاً لِأَشْطَانِهَا
و با مرگ، رشته هاى زندگى را در هم پیچید
278
وَ قَاطِعاً لِمَرَائِرِ أَقْرَانِهَا
و پیوندهاى خویشاوندى را از هم گسست تا آزمایش گردند.
279
عَالِمُ السِّرِّ مِنْ ضَمَائِرِ الْمُضْمِرِينَ
خداوند از اسرار پنهانى مردم
280
وَ نَجْوَى الْمُتَخَافِتِينَ
و از نجواى آنان که آهسته سخن مى گویند
281
وَ خَوَاطِرِ رَجْمِ الظُّنُونِ
و از آنچه که در فکرها بواسطه گمان خطور مى کند،
282
وَ عُقَدِ عَزِيمَاتِ الْيَقِينِ
و تصمیم هایى که به یقین مى پیوندد،
283
وَ مَسَارِقِ إِيمَاضِ الْجُفُونِ
و از نگاه هاى رمزى چشم که از لابلاى پلک ها خارج مى گردد، آگاه است.
284
وَ مَا ضَمِنَتْهُ أَكْنَانُ الْقُلُوبِ
خدا از آنچه در مخفى گاه هاى دل ها قرار دارد،
285
وَ غَيَابَاتُ الْغُيُوبِ
و از امورى که پشت پرده غیب پنهان است،
286
وَ مَا أَصْغَتْ لِاسْتِرَاقِهِ مَصَائِخُ الْأَسْمَاعِ
و آنچه را که پرده هاى گوش مخفیانه مى شنود،
287
وَ مَصَايِفُ الذَّرِّ
و از اندرون لانه هاى تابستانى مورچگان،
288
وَ مَشَاتِي الْهَوَامِّ
و خانه هاى زمستانى حشرات،
289
وَ رَجْعِ الْحَنِينِ مِنَ الْمُولَهَاتِ
از آهنگ اندوهبار زنان غم دیده
290
وَ هَمْسِ الْأَقْدَامِ
و صداى آهسته قدم ها، آگاهى دارد.
291
وَ مُنْفَسَحِ الثَّمَرَةِ مِنْ وَلَائِجِ غُلُفِ الْأَكْمَامِ
خداى سبحان از جایگاه پرورش میوه در درون پرده هاى شکوفه ها،
292
وَ مُنْقَمَعِ الْوُحُوشِ مِنْ غِيرَانِ الْجِبَالِ وَ أَوْدِيَتِهَا
و از مخفى گاه غارهاى حیوانات وحشى در دل کوه ها، و اعماق درّه ها،
293
وَ مُخْتَبَإِ الْبَعُوضِ بَيْنَ سُوقِ الْأَشْجَارِ وَ أَلْحِيَتِهَا
از نهانگاه پشّه ها بین ساقه ها و پوست درختان،
294
وَ مَغْرِزِ الْأَوْرَاقِ مِنَ الْأَفْنَانِ
از محل پیوستگى برگ ها به شاخسارها،
295
وَ مَحَطِّ الْأَمْشَاجِ مِنْ مَسَارِبِ الْأَصْلَابِ
و از جایگاه نطفه ها در پشت پدران، آگاه است.
296
وَ نَاشِئَةِ الْغُيُومِ وَ مُتَلَاحِمِهَا
خدا از آنچه پرده ابر را به وجود مى آورد و به هم مى پیوندند،
297
وَ دُرُورِ قَطْرِ السَّحَابِ فِي مُتَرَاكِمِهَا
و از قطرات بارانى که از ابرهاى متراکم مى بارند،
298
وَ مَا تَسْفِي الْأَعَاصِيرُ بِذُيُولِهَا
و از آنچه که گرد بادها از روى زمین برمى دارند،
299
وَ تَعْفُو الْأَمْطَارُ بِسُيُولِهَا
و باران ها با سیلاب آن را فرو مى نشانند و نابود مى کنند،
300
وَ عَوْمِ بَنَاتِ الْأَرْضِ فِي كُثْبَانِ الرِّمَالِ
از ریشه گیاهان زمین که میان انبوه شن و ماسه پنهان شده است،
301
وَ مُسْتَقَرِّ ذَوَاتِ الْأَجْنِحَةِ بِذُرَا شَنَاخِيبِ الْجِبَالِ
از لانه پرندگانى که در قلّه بلند کوه ها جاى گرفته،
302
وَ تَغْرِيدِ ذَوَاتِ الْمَنْطِقِ فِي دَيَاجِيرِ الْأَوْكَارِ
و از نغمه هاى مرغان در آشیانه هاى تاریک،
303
وَ مَا أَوْعَبَتْهُ الْأَصْدَافُ
از لؤلؤهایى که در دل صدف ها پنهان است،
304
وَ حَضَنَتْ عَلَيْهِ أَمْوَاجُ الْبِحَارِ
و امواج دریاهایى که آنها را در دامن خویش پروراندند آگاهى دارد.
305
وَ مَا غَشِيَتْهُ سُدْفَةُ لَيْلٍ
خدا از آنچه که تاریکى شب آن را فرا گرفته،
306
أَوْ ذَرَّ عَلَيْهِ شَارِقُ نَهَارٍ
و یا نور خورشید بر آن تافته،
307
وَ مَا اعْتَقَبَتْ عَلَيْهِ أَطْبَاقُ الدَّيَاجِيرِ وَ سُبُحَاتُ النُّورِ
و آنچه تاریکى ها و امواج نور، پیاپى آن را در بر مى گیرد،
308
وَ أَثَرِ كُلِّ خَطْوَةٍ
از اثر هر قدمى،
309
وَ حِسِّ كُلِّ حَرَكَةٍ
از احساس هر حرکتى،
310
وَ رَجْعِ كُلِّ كَلِمَةٍ
و آهنگ هر سخنى،
311
وَ تَحْرِيكِ كُلِّ شَفَةٍ
و جنبش هر لبى،
312
وَ مُسْتَقَرِّ كُلِّ نَسَمَةٍ
و مکان هر موجود زنده اى،
313
وَ مِثْقَالِ كُلِّ ذَرَّةٍ وَ هَمَاهِمِ كُلِّ نَفْسٍ هَامَّةٍ
و وزن هر ذرّه اى، و ناله هر صاحب اندوهى اطلاع دارد.
314
وَ مَا عَلَيْهَا مِنْ ثَمَرِ شَجَرَةٍ
خدا هر آنچه از میوه شاخسار درختان
315
أَوْ سَاقِطِ وَرَقَةٍ
و برگ هایى که روى زمین ریخته
316
أَوْ قَرَارَةِ نُطْفَةٍ
و از قرارگاه نطفه
317
أَوْ نُقَاعَةِ دَمٍ وَ مُضْغَةٍ
و بسته شدن خون و جنین که به شکل پاره اى گوشت است،
318
أَوْ نَاشِئَةِ خَلْقٍ وَ سُلَالَةٍ
و پرورش دهنده انسان و نطفه آگاهى دارد،
319
لَمْ يَلْحَقْهُ فِي ذَلِكَ كُلْفَةٌ
و براى این همه آگاهى، هیچ گونه زحمت و دشوارى براى او وجود ندارد
320
وَ لَا اعْتَرَضَتْهُ فِي حِفْظِ مَا ابْتَدَعَ مِنْ خَلْقِهِ عَارِضَةٌ
و براى نگهدارى این همه از مخلوقات رنگارنگ که پدید آورده دچار نگرانى نمى شود،
321
وَ لَا اعْتَوَرَتْهُ فِي تَنْفِيذِ الْأُمُورِ وَ تَدَابِيرِ الْمَخْلُوقِينَ مَلَالَةٌ وَ لَا فَتْرَةٌ
و در تدبیر امور مخلوقات، سستى و ملالى در او راه نمى یابد،
322
بَلْ نَفَذَهُمْ عِلْمُهُ
بلکه علم پروردگار در آنها نفوذ یافته
323
وَ أَحْصَاهُمْ عَدَدُهُ
و همه آنها را شماره کرده است،
324
وَ وَسِعَهُمْ عَدْلُهُ
و عدالتش همه را در بر گرفته
325
وَ غَمَرَهُمْ فَضْلُهُ مَعَ تَقْصِيرِهِمْ عَنْ كُنْهِ مَا هُوَ أَهْلُهُ
و با کوتاهى کردن مخلوقات در ستایش او، باز فضل و کرمش تداوم یافته است.
326
دعاء
نیایش امیر المؤمنین علیه السّلام
327
اللَّهُمَّ أَنْتَ أَهْلُ الْوَصْفِ الْجَمِيلِ
خدایا تویى سزاوار ستایش هاى نیکو،
328
وَ التَّعْدَادِ الْكَثِيرِ
و بسیار و بى شمار تو را ستودن
329
إِنْ تُؤَمَّلْ فَخَيْرُ مَأْمُولٍ
اگر تو را آرزو کنند پس بهترین آرزویى،
330
وَ إِنْ تُرْجَ فَخَيْرُ مَرْجُوٍّ
و اگر به تو امید بندند، بهترین امیدى.
331
اللَّهُمَّ وَ قَدْ بَسَطْتَ لِي فِيمَا لَا أَمْدَحُ بِهِ غَيْرَكَ
خدایا درهاى نعمت بر من گشودى که زبان به مدح غیر تو نگشایم.
332
وَ لَا أُثْنِي بِهِ عَلَى أَحَدٍ سِوَاكَ
و بر این نعمت ها غیر از تو را ستایش نکنم،
333
وَ لَا أُوَجِّهُهُ إِلَى مَعَادِنِ الْخَيْبَةِ وَ مَوَاضِعِ الرِّيبَةِ وَ عَدَلْتَ بِلِسَانِي عَنْ مَدَائِحِ الْآدَمِيِّينَ وَ الثَّنَاءِ عَلَى الْمَرْبُوبِينَ الْمَخْلُوقِينَ
و زبان را در مدح نومید کنندگان، و آنان که مورد اعتماد نیستند باز نکنم.
334
اللَّهُمَّ وَ لِكُلِّ مُثْنٍ عَلَى مَنْ أَثْنَى عَلَيْهِ مَثُوبَةٌ مِنْ جَزَاءٍ أَوْ عَارِفَةٌ مِنْ عَطَاءٍ
خداوندا هر ثناگویى از سوى ستایش شده پاداشى دارد،
335
وَ قَدْ رَجَوْتُكَ دَلِيلًا عَلَى ذَخَائِرِ الرَّحْمَةِ وَ كُنُوزِ الْمَغْفِرَةِ
به تو امید بستم که مرا به سوى ذخائر رحمت و گنج هاى آمرزش آشنا کنى.
336
اللَّهُمَّ وَ هَذَا مَقَامُ مَنْ أَفْرَدَكَ بِالتَّوْحِيدِ الَّذِي هُوَ لَكَ
خدایا این بنده توست که تو را یگانه مى خواند، و توحید و یگانگى تو را سزاست،
337
وَ لَمْ يَرَ مُسْتَحِقّاً لِهَذِهِ الْمَحَامِدِ وَ الْمَمَادِحِ غَيْرَكَ
و جز تو کسى را سزاوار این ستایش ها نمى داند.
338
وَ بِي فَاقَةٌ إِلَيْكَ لَا يَجْبُرُ مَسْكَنَتَهَا إِلَّا فَضْلُكَ
خدایا مرا به درگاه تو نیازى است که جز فضل تو جبران نکند،
339
وَ لَا يَنْعَشُ مِنْ خَلَّتِهَا إِلَّا مَنُّكَ وَ جُودُكَ
و آن نیازمندى را جز عطا و بخشش تو به توانگرى مبدّل نگرداند،
340
فَهَبْ لَنَا فِي هَذَا الْمَقَامِ رِضَاكَ
پس در این مقام رضاى خود را به ما عطا فرما،
341
وَ أَغْنِنَا عَنْ مَدِّ الْأَيْدِي إِلَى سِوَاكَ
و دست نیاز ما را از دامن غیر خود کوتاه گردان
342
إِنَّكَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
که «تو بر هر چیزى توانایى».